Vlasknopbrekers Borga en Kuiper

Knopbreker van Kuiper, trommel en mantel.

Borga en Kuiper knopbrekers. Informatie gevraagd.

Vlasknopbrekers in het noorden van het land.



In Friesland en Groningen werd tot het midden van de vorige eeuw veel vlas verbouwd. Een prachtig gewas voor de akkerbouwer in zijn bouwplan, voor de arbeider een gewas waar hij veel tijd aan kon besteden om een (karig) inkomen uit te genereren. Nadat het vlas getrokken en voldoende afgerijpt was werd de zaadbol, de knop zoals de Friezen zeggen, van de stengel verwijderd middels het repelen. De stengel werd daarna geroot, gebraakt, gezwingeld en gehekeld zodat de lange zijdeachtige vlasvezel overbleef voor o.a. de fabricage van linnen.
De vlasknop werd gebroken om het vlaszaad, lijnzaad genoemd, vrij te maken van het bolkaf. Het lijnzaad werd weer als zaaizaad gebruikt of verwerkt tot lijnolie voor o.a. de verfindustrie en lijnkoek voor het vee.



In de eerste decennia van de vorige eeuw zijn er machines ontwikkeld om de knop te breken en het lijnzaad te schonen, vrij te maken van onkruidzaden, kluitjes, stenen, stof en het bolkaf. Veel van de machines op het gebied van de vlasoogst en vlasverwerking zijn in Zeeland, Brabant en België ontwikkeld. In het noorden waren er echter twee fabrikanten die naast hun reguliere machines ook grote knopbrekers maakten. De ene was Ten Borg & Mensinga's machinefabriek te Appingedam die onder andere de bekende Borga stationaire dorsmachines en stro-persen maakten. De andere was G.H. Kuiper & Zonen Werktuigenfabriek uit Bedum, bekend om de vele typen graanschoningsmachines (wannen).



De knopbrekers van beide fabrikanten maakten eerst een scheiding tussen de stroresten, kluitjes en steentjes enerzijds en de knop en losse lijnzaden anderzijds. Daarna werd de knop gebroken in een zogenaamde knopbreker, een ronddraaiende trommel met ijzeren slaglijsten met gedeeltelijk daaromheen een 'mantel' met ijzeren strippen. De knop werd tussen de ronddraaiende trommel en de mantel gebroken. Daarna werd het lijnzaad, het bolkaf, de onkruidzaden en het stof gescheiden in een zeefkast met zeven en luchtondersteuning.



De beide fabrikanten moeten er tientallen van deze machines gemaakt hebben, echter zijn er van elk merk nog maar twee machines te traceren. De heer H.A.Sterk te Ferwert heeft nog twee Borga machines, de ene van ca. 1937 met een geheel houten frame en een jongere machine van na de tweede wereldoorlog met een stalen frame. Het Frysk Lânboumuseum te Earnewâld (per 1 janauari 2018 te Goutum) heeft een Kuiper machine in zijn permanente expositie staan en het Museum Verhildersum te Leens heeft een Kuiper knopbreker in opslag.



Oproep.
Ondanks verwoed speurwerk is er geen of maar weinig documentatiemateriaal van deze beide machines gevonden. We doen daarom een oproep aan u als lezer van dit berichtje om ons te helpen aan meer informatie, folders, beschrijvingen, foto's, enz. van vlasbewerkingsmachines in het algemeen en in het bijzonder van de merken Borga en Kuiper.
U kunt uw informatie zenden naar

Klik hier voor een aantal afbeeldingen van de beide machines.


Laatst gewijzigd op 19 augustus 2010