Vlasteelt en vlasbewerken in Friesland in de jaren 1920 - 1940.

Werken in een braakhok (tekening Ids Wiersma) met (v.l.n.r.) beuk, balans om te wegen, scharnierbraak,lantaarn met kaars en een slijpbraak.

Vroegere vlasteelt en vlasbewerken.

Eén van de Afron-leden is reeds een tiental jaren bezig met het verzamelen van informatie over de (vroegere) vlasteelt in Friesland. Onderstaand treft u enkele artiekelen aan van de gevonden informatie.

Mocht u ook nog informatie hebben neem dan contact op met de redactie van de Afron


Aantekening van wijlen de heer D.K.Oosterbaan van Tzummarum over de jaren omstreeks 1920 tot 1940, aangevuld met afbeeldingen en tekeningen (van Ids Wiersma) uit de foto-collectie van het AFRON - Dokumintaasje Sintrum.



fotocollectie

Als derde belangrijke gewas, naast aardappelen en graan, moet worden genoemd het vlas, toen nog volledig behorende tot het witbloeiende Friese landras. Er werd bij voorkeur zaaizaad gebruikt van eigen oogst. Om de kiemkracht te controleren, werden vooraf enkele zaden tussen een paar vochtige kranten gelegd en die weer tussen een paar graszoden. Dit alles werd dan in de vochtige warme koestal gelegd om de zaden te laten kiemen. Na enkele dagen kon dan door telling het kiempercentage worden vastgesteld. Het zaaien vond plaats met een zaaiviool. Het wieden gebeurde meestal door jongens, meisjes en vrouwen. Altijd met de hand, met een klein mesje. Om beschadiging van het jonge gewas te voorkomen liep men daarbij meestal op sokken.



Zodra na het plukken de vier bij vier aan hokken gezette schoven voldoende droog waren, werden ze in de schuur gereden en in de winter gerepeld. Het strovlas werd dan tot z.g. “rotschoven'gebonden. Die werden geteld en opnieuw opgetast. De “knop' werd gebroken met de breedstro-dorsmachine waarbij achter de cilinder stro werd aangebracht. En verder met de wanmolen geschoond. Vóór het breken werd de knop ook al over de wanmolen geleid. Er bleef dan later na het uitschonen van het zaad een zuiverder voedsel voor de paarden over.



Na de hooioogst werden de in de winter verkregen rotschoven in een geschikt sloot gebracht om te roten. Meestal langs een weiland gelegen, daarin groeide geen riet en de droogplaats lag er naast. Er werd in de streek toen de zg. drijfmethode toegepast, warbij alle schoven vrij naast elkaar kwamen te liggen en werden alle dagen met een lange lat met haakje gekeerd. Ze werden, nadat ze na 7 á 10 dagen door de boer als voldoende “oanrotte' werden bevonden, op het droge gehaald, met een wipkar over het grasland gereden. Dan werd de band omhoog gehaald, uitgespreid en zo één voor één te drogen gezet. Wanneer ze goed droog waren werden ze, na eventueel nog eens met de hand onder de band gewreven te zijn, twee bij twee samengebonden en opnieuw in de schuur opgeslagen, nadat ze weer nauwkeurig waren geteld. In de winter werd dan dit gerote vlas door arbeiders thuis in het braakhok tot lint verwerkt. Deze mensen haalden de schoven zelf dagelijks of om de andere dag per kruiwagen op, ook wel met een touw gebonden tot een bundel gebonden op het hoofd, naar huis, echter niet eerder dan dat ze hun door de vaste arbeider waren toegeteld. Het aantal schoven wat elke vlasser meenam werd door hem aangetekend, de boer kon dan later berekenen hoeveel schoven vlas elke arbeider voor een ingeleverde bundel lint nodig was geweest.
Het tot lint bewerken gebeurde met een met de hand aangedreven braakmachine en een met de voeten
aangedreven zwingelmolen. Het afval, de heede (hjidde) en de sjudden (scheven) waren voor de bewerker. De bundels lint werden op elke zaterdagmiddag weer op de boerderij ingeleverd, door de boer gecontroleerd op het juiste gewicht (3,2 kilogram) en kwaliteit van het verrichte werk. Daarna werden ze tot de aflevering aan de vlashandelaar op de zolder opgeslagen, die van elke braker kwamen dan aan een aparte partij. De koopman kon dan nog eens een tweede controle toepassen en de gemiddelde prijs bepalen. De boer had dus veel belang bij een vlasbewerker die weinig ruwvlas nodig had voor het verkrijgen van een bundel lint en daarnaast toch goed werk leverde. Het boven omschreven systeem zorgde voor een zekere wedijver tussen de verschillende bewerkers en kwam het uiteindelijke totale resultaat ten goede.



Vroegere vlasteelt in de gemeente Dantumdeel in 1932.



- Flaeks wirdt nou (1932) sa goed as net mear forboud. It jildt neat mear. Wylst men yn 'e klaei mear wytbloei hie, boude men hjir blaubloei flaeks en wol fen Russyske komôf. Men spriek fen Riga-sied ef tonsied; dit lêste om 't it sie oanfierd waerd yn tonnen fen 1.25 H.L.; letter yn plombearre balen. Men boude op hute groun; dat wier groun, dêr 't men neat oan hoechde to dwaen, dy't los genôch wier om de nije frucht der yn to bringen, sûnder det men hoechde to ploeijen ef to hakjen. Op sokke losse groun hie sûkereij stien, dy 't yn 'e hjerst dold wier. Men sei wol: “Wy hútsje dat der mar yn' ef: “De groun is sa skjin, den hútsje wy sy'.
- De blomkes foelen gau ôf, de fruchtknopkes ripen en den koe it tappen bigjinne (op oare plakken seit men teppe). Mar earst moast dêr in flier makke wirde. In stik groun, sawhat fjouwer roede lang en fjouwer breed, waerd earst ôfskoffle (sims mei de lep) en den waerd de losse groun mei in skouboerd (in foarke mei in planke) nei de kanten skoud; hjir ûntstie den in richel, dy 't stiif oantrape waerd, hwent oars koe men de knop, dy t'sims noch al fier weisprong, letter net by-inoar helje. Op dy flier stie den de rûpelbank. By it tappen waerden de halen út 'e groun litsen. De hânfollen waerden krúslings op-inoar lein. In 14 ef 16 hânfollen wier in baentsje. In jonge pakte it baetsje op mei de earm ûnder it krús (d.w.s. fen it baetsje), det de hânfollen op hjar sels bleauwen. Hy brocht se den by de rûpelbank, hwent hjir yn 'e wâlden waerd it flaeks daliks rûpele en net earst yn skûnen set. – Dit forskil mei oare plakken wier miskien dêr it gefolch fen, det men hjir gjin siedsied woan, mar it sied allinne brûkte foar slachsied ef by it féfoer.
- It rûpele flaeks waerd fen de oanbringer ta skeaven boun, de skeaven waerden op de wein set en troch de foerman nei in poel riden, ef nei de Lyts, ef nei de Douwe Foekespoel ef it Koarpersgat; yn dizze poellen wier it wetter farsk, wylst it bûtewetter wolris sâlt wêze koe. Hjir waerd it flaeks den ynset. Dat barde den op in egen wize. In 5-tal skeaven waerden yn 't wetter lein en wol yn it lang yn 'e sleat; de beide bûtenste waerden mei in pear flaekshalen forboun; hjirop kamen 5 oare skeaven mei de wroteinen healweis de wroteinen en de koppen fen de earste hinne; sa die men in trêdde rige fen fiif; sa waerd de laech al mar langer. Dit wier it bilêch. De folgjende laech kaem heaks op dit bilêch, de wroteinen nei bûten; de tredde laech op deselde wize, mar nou krekt oarsom; de koppen fen dizze laech kamen dos tichte by de wroteienen fen 'e goarige. – Op dizze twa lagen op it bilêch kaem faeks noch in trêdde en in fjirde, de folgjende altyd wer oarsom as de foarige. Boppe op kaem ien laech yn 'e midden to lizzen. Dêroerhinne kaem tekkenflaech en dêrop waerd blabber leike. It barde wol, det troch it rotsjen it flaeks mei in dei ef trije opbarstte, der moast den wer mear leikmodder op. Sa'n gehiel fen rotsjende skeaven like wol kwet op in driuwende ikker.
- As it den út it wetter helle wier, waerd it hwet ôfspield, it kaem op 'e skou ef yn 'e pream en waerd op it lân op in klibbe smiten; it moast den útset wirde. De bân fen eltse skeaf waerd hwet opstrûpt nei boppen ta; de skeaf waerd hwet skodde, om de stoppels los to meitsjen, om de skonk hinne slingere en hwet úttiisd; else skeaf kaem den op himsels to stean. Nei in dei ef fjouwer waerden se omstûke;d.i. hwet út-inoar helle en it binnenste bûten brocht; hja waerden dêr blanker fen; dernei kamen faek twa skeaven by-inoar (dûbele skeaven); sette men de skeaven hwet sleau, den rotten se noch nei.
- Yn 'e winter waerd it flaeks fierder behânnele en wol yn it braekhok. – Earst moasten de skeaven beukt wirde. Dit barde mei in houten beuke, in blok, dat oan de iene kant hwet heger wier as de oare, en in bûgde stôk.
- Mei de slypbrake waerd it flaeks suvere fende lêste stikjes hout, de niten, dy't hwet fêster as de oare oan de flaekstriedden sieten. Op de slypbrake stiene noch op in plankje in rychje spikers, de hikkel; hjir waerd it flaeks ris trochhelle, om de lytse eintsjes der út to kjimjen; dizze koarte eintsjes foarmen de hjidde.
- Elke skeaf waerd, as er klear wier, twisken de skonken fêsthâlden en de kop waerd hwet opdraeid. Sa ûntstie den in popke ef kop. De skealjes stiene der by; men smiet safolle popkes dêryn, det men seis poun en twa ûns krige; de koppen fen de popkes waerden den losdraeid, de popkes waerden forienige ta in bindel; op deselde wize as mei de skeaven dien wier, die men ek mei de bindel; men draeide de iene ein op, om sa al de flaekstriedden, dy't ta it bindel bihearden, by-inoar to hâlden.
- Ho't san flaekshael boud is. Midden yn sit de houtpiip; om dizze houtpiip, de stoppel, sitte de rizels, dy 't de flaekstriedden foarmjes scille; dêromhinne sit earst de griene bast (egentlik skors) en oan 'e bûtekant in kleurleas hûdsje.
- By it braekjen wirdt de houtpiip yn lytse stikjes britsen en wirde dezze stikjes der útskoud; men neamt se sjudden. De arbeiders brûkten dizze as brânje. Hja stampten dy den yn in fjûrpot, neidet men east in pealtsje, in sjudpealtsje, yn é pot dien hie; wier alles goed oanstampt, den koe it pealtsje der wer útlitsen wirde; yn 'e midden bleau den in gat. Op de boom hjirfen laei men in koaltsje fjûr en de sjudden smeulden sa njonkelytsen oan. Men koe net sizze, det dizze sjudden in lekker rookje joegen, mar it brocht waermte yn 'e klinte, dy 't neat koste. Men koe dos oare brânje bisparje. Gekjend wei waerd wol sein fen hwa't by it lotsen nûmer 1 loek: “ Hy hat it sjudpealtsje'
- De knoppen en it knoprûch waerd opharke, den lichtsjes mei in sloppe, nije biezem opfage en dan in rêggen lein; de oare deis moast alles wer út-inoar, oars scoe it, foaral sa lang as it grien wier, gau forbroeije. Dit druijen dûrre wol in wike ef langer. Dan kaem de knop op 'e souder. Ornaris waerd dit spil foar féfoer brûkt; it waerd earst hwet beukt en dan kaem it yn é stookpot, mei ierappels en koalrapen; mei de túnklauwer riede men alles troch inoar.



Bron: De Grietenij Dantumadeel, fen Dr. J.Botke Uitg. Kamminga Dokkum 1932. Blz. 136 t.m. 142. enkele citaten.





Het werk van een vlasbraker in Barradeel, winter 1918-1919.



Het volgende verhaal is opgetekend uit de mond van toe 89 jarige heer Sikke la Fleur te Firdgum. Voor het braken was het belangrijk dat het vlas goed droog was want dan zaten de sjudden 'er los in'.
- Om half zes in de morgen werd er begonnen met de werkzaamheden
- Om zeven uur was het broodeten
- Om acht uur werd er met de kruiwagen een nieuwe dag-voorraad vlas gehaald.
's morgens vroeg werd er begonnen om vlas te drogen in de droogkast.
- onder de droogkast zat een kuil, daar werden de sjudden in gedaan als brandstof, aangestampt en daaroverheen werd de zwarte as van de vorige dag gedaan. Deze zwarte as was half verbrand materiaal, net als 'dove kolen' uit een doofpot. In een emmer werd nog wat zwarte as gedaan en met een bosje afval of papier (buiten het braakhok) in brand gestoken. Als het materiaal voldoende gloeide werd dit over de sjudden gestrooid, en het vlasdrogen kon beginnen.
- Het vlas kwam op een 2-delig gazen raamwerk te staan, ongeveer 1 meter boven het vuur. Het raamwerk werd ondersteund door twee ijzeren staven die weer op 'klampen' in de droogkast rusten. Onderin zat een klein deurtje om 'naar het vuur te kijken'.
- Aan de voorkant van de droogkast zat een deur. Er konden per keer ongeveer 50 schoven worden gedroogd. Na 3 tot 4 uur werd het vlas 'omgezet', zodat het vlas van de buitenkant in het midden kwam te staan.
- Tegelijk met het 'omzetten' werd de witte laag as (van geheelverbrande sjudden) met 'een apparaat' aan de kant gestreken zodat er weer meer warmte vrij kwam van de gloeiende sjudden.



Ondertussen werden de van de vorige dag overgebleven schoven gebraakt met een 'braakmachine', een apparaat met twee rollen die net als tandwielen in elkaar pasten. Het vlas werd er per handvol doorheen gehaald.
Daarna ging men 'sliepen'. Zo'n sliep was van hout, 2 rechtopstaande balkjes, die in een zwaar blok waren ingekeept. Bovenop was een 'klapper' scharnierend bevestigd met een handvat van hout. 'En dan nog een zwaar stuk steen op de onderste plank, dan stond de zaak goed stevig'. Men nam dan een handvol vlas, dat onder 'de rollen' was geweest, dan kwam dat onder 'de klapper', dan stak men de linkerhand, met 4 vingers gespreid, door het vlas, zodat het wat in de breedte er tussen kwam.
Men ging dan 'de klapper' vlug op en neer bewegen, waarbij het vlas gelijk iets terug getrokken werd, totdat het er geheel onder door was gegaan. Dan werd het met een slinger (-beweging) weer onder 'de klapper' door gegooid en begon alles weer van voren af.
Na een keer of wat zo gedaan te hebben, ging men met een langwerpig dun plankje het vlas zwingelen, met de rechterhand heen en weer slaan, sommigen konden dat erg vlug, en dan was het laatste 'onraad' er uit. Zo'n handvol vlas werd in 2 keer bewerkt, eerst het boveneind en dan het stoppeleind.



De beloning.
Als men zo'n schoof bewerkt had, dan werd dit eerst aan de kant gelegd, en met de volgende begonnen. Als het heel goed vlas was bleef er soms van een schoof één pond schoon over en dan waren zes schoven nodig voor een bundel met een gewicht van 6 pond en 2 ons.
Als we 's morgens vlas haalden, dan werden de schoven ons toegeteld door de vaste arbeider en het aantal dat iedere braker gehaald had werd genoteerd, dan kon de boer zien, of de één ook meer schoven nodig had dan de ander. Zo kon hij aan de ingeleverde bundels weten, hoe er gewerkt werd.
Als op zaterdag middag de bundels gebracht werden op de grote zolder, dan keek de boer eerst een paar bundels na, werden die in orde bevonden, dan werd ook het gewicht gecontroleerd. Het gewicht klopte meestal wel, maar de ene braker had wel eens iets meer vlas nodig dan de ander, maar groot verschil was er nooit.
Het aantal bundels dat ingeleverd mocht worden, hing af van het loon. Het bedrag per bundel was zowat een derde van het dagloon dat toen gold. De brakers mochten niet hoger komen dan de mannen in de schuur. Als de braker kans zag om zijn tax een dag eerder af te maken, dan was dat met winter (-weer) wel mooi, dan kon er ook eens geschaatst worden, dat had men zelf in de hand.



Brand.
Zo werd er in alle hokken op de streek gebraakt. Ook bij Tjeerd en Jan Zwager en bij Pieter van der Zee. Op 20 februari 1920 gebeurde er een ramp. De droogkast van Tjeerd raakte in brand, 'de zaak' was ingezakt. Er was geen helpen aan, het vuur zat, ook door het spinrag, ineens boven in het hok, bij het riet dat onder de pannen zat. Er zaten ook 2 geiten, maar die zaten in een apart hokje, dat op het Noordeind van het streekje stond. De brandweer van Tzummarum was er vlug bij, maar had de handen vol om de huizen te bewaren. We hebben toen het huisraad ook gedeeltelijk naar buiten gebracht, want in het achterhuis sprongen de ruiten, en de dakgoten schroeiden, de beide middelste huizen waren het gevaarlijkst, doordat de wind uit het zuidwesten kwam, werden de vlammen onze kant opgejaagd.
De hele nacht is de brandweer paraat geweest, maar de volgende morgen was alles koud. Toen is dadelijk een begin gemaakt met het puin ruimen, er moest direct een w.c., oftewel een schijthuis gemaakt worden, want die hele voorziening was verdwenen. Van wat resten hout werden 2 gelegenheden gemaakt, en omdat er metalen vaten in stonden was dat gauw opgelost.
Maar ons werk stond natuurlijk ook stil. De boer vond toen dat we wel in het lytshuis konden komen, maar het ark daar haperde het eerst aan. Smid Keuning in Tzummarum maakte de braakmachine weer in orde, er moesten nieuwe veren in, want die waren de veerkracht kwijt en het houtwerk moest ook nieuw gemaakt worden, aan beide kanten weer een bord en een houten handvat aan de kruk. Dit kwam direct klaar. Een oom van ons, die in Slappeterp woonde, had een Belgische Zwingel-machine staan, die toen niet gebruikt werd, die konden we wel ophalen. Dat was toen ook opgelost. In het lytshuis kon niet gedroogd worden, gelukkig was het een mooi voorjaar, veel dagen zonnig en fris drogend weer, als we de schoven dan in de zon zetten, dan lukte het best, vooral nu we de Zwingelmachine hadden. We zijn zo tot bijna april bezig geweest. De hokken zijn weer opgebouwd maar nu van steen.




Bron: Opgetekend in het boekje “Sikke vertelt' (1992) door: Wytse Leistra (Vereniging Oud Barradeel?)


Laatst gewijzigd op 17 juli 2009